Wybierz interesujące Cię temat:


KOŚCIÓŁ RZYMSKO-KATOLICKI
Tereny gminy Terespol w czasach Jagiellonów wchodziły w skład rzymskokatolickiej diecezji łuckiej, a pierwsze parafie na przedbużańskich terenach zaczęły powstawać w początkach XV wieku, między innymi w Malowej Górze. Także parafia w Brześciu obejmowała swoją działalnością te tereny. W 1518 roku została erygowana parafia w Kodniu. Sieć parafii obejmujących swoim zasięgiem tereny obecnej gminy Terespol, uzupełniła powołana w 1697 roku parafia Trójcy Św. w Terespolu. Od 1630 roku wszystkie te parafie wchodziły w skład dekanatu janowskiego, stanowiącego część diecezji łuckiej.
Po rozbiorach Polski Łuck i zasadnicza część diecezji pozostała w rękach Rosjan. Dekanat janowski obejmujący 10 parafii włączono do diecezji chełmskiej, a od 1805 roku do diecezji lubelskiej. W 1818 roku papież Pius VII powołał nową diecezję podlaską ze stolicą w Janowie Podlaskim. Została ona podzielona na 11 dekanatów. Tereny obecnej gminy Terespol znalazły się w dekanacie bialskim. Diecezja podlaska przestała istnieć w 1897 roku, a jej terytorium przyłączono do diecezji lubelskiej.
Walka caratu z unitami na Podlasiu dotknęła także kościół rzymskokatolicki na tych terenach. Kościoły łacińskie zagarniano na rzecz prawosławia. W 1875 roku zamknięto kościoły w Kodniu i Terespolu, a później także w Malowej Górze. W Pratulinie kościół został zamieniony na cerkiew. W efekcie, na całym obszarze nad Krzną i Bugiem pozostały zaledwie dwie parafie rzymskokatolickie: w Białej Podlaskiej i Janowie Podlaskim.
Wydanie w 1905 roku carskiego ukazu tolerancyjnego umożliwiło otwarcie kościoła w Terespolu i zbudowanie nowych drewnianych świątyń w Malowej Górze i Pratulinie. Diecezja podlaska została wskrzeszono po odzyskaniu przez Polskę niepodległości - ze stolicą w Siedlcach. Niemal natychmiast przystąpiono do reaktywowania zamkniętych przez carat parafii w Malowej Górze, Kodniu i Terespolu. Powstała nowa parafia w Neplach. Ostatecznie przed II wojną światową na terenach obecnej gminy Terespol funkcjonowały następujące parafie rzymskokatolickie: w Terespolu, w Neplach, w Kopytowie, w Tucznej i w Pratulinie.
Stan taki utrzymał się także po II wojnie światowej. Zmiany nastąpiły po wybudowaniu kościoła w Małaszewiczach i ustanowieniu tam w 1991 roku samodzielnej parafii. Utworzona w 1975 roku samodzielna gmina Terespol znalazła się w granicach dekanatu terespolskiego diecezji podlaskiej. Obecnie gminę Terespol obejmują swoimi granicami następujące parafie :

  • w Terespolu pw. Trójcy Świętej,
  • w Małaszewiczach pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej,
  • w Neplach pw. Podwyższenia Krzyża Świętego,
  • w Pratulinie pw. św. Apostołów Piotra i Pawła,
  • w Wólce Dobryńskiej pw. św. Stanisława Kostki,
  • w Kopytowie pw. Zmartwychwstania Pańskiego,
  • w Malowej Górze pw. Przemienienia Pańskiego.

KOŚCIÓŁ PRAWOSŁAWNY
Wiara prawosławna i jej wyznawcy dotarli na tereny obecnej gminy Terespol prawdopodobnie w X i XI wieku wraz z wojskami książąt ruskich, którzy napadali na wschodnie kresy państwa polskiego i kolonizowali je. Nawet krótkie okresy władzy polskiej nie mogły zmienić charakteru napływającego ze wschodu osadnictwa. Przypuszczalnie w tamtym okresie miejscowa ludność korzystała z posług prawosławnej cerkwi w Brześciu, który w czasach Jagiellonów stał się ważnym ośrodkiem prawosławia na Litwie. Pierwsze cerkwie prawosławne na terenach obecnej gmin y Terespol pojawiły się w XVI wieku: w 1519 roku w Kobylanach, w 1523 roku w Lebiedziewie, a w 1572 roku w Koroszczynie.
W 1595 roku zawarta zostaje unia między kościołem rzymskokatolickim a cerkwią prawosławną. W jej efekcie cerkwie prawosławne w Kobylanach, Lebiedziewie i Neplach stały się cerkwiami unickimi. Dalsze umocnienie kościoła greckokatolickiego na Podlasiu miało miejsce w XVII wieku, kiedy to powstały parafie unickie w Neplach, Łobaczewie i Terespolu.
W 1875 roku carat przystąpił do likwidacji kościoła unickiego i reaktywowania prawosławia. Ostatecznie na terenach nad Krzną i Bugiem pozostały wyłącznie prawosławne parafie w Terespolu, Neplach, Łobaczewie, Koroszczynie i Lebiedziewie. Następnie reaktywowano prawosławną parafię w Kobylanach i zorganizowano parafię w zabranym katolikom kościele w Kodniu. Wszystkie te parafie wchodziły w skład prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej.
Akt tolerancyjny z 1905 roku przyniósł kryzys dla dalszego funkcjonowania prawosławia na Podlasiu. Ogromna większość byłych unitów, przypisanych wcześniej urzędowo do prawosławia, teraz zmieniła wyznanie i wstąpiła w szeregi wiernych kościoła rzymskokatolickiego. Nawet zorganizowanie samodzielnej diecezji chełmskiej i urzędowa rusyfikacja tych ziem nie mogły zmienić tej sytuacji. Pierwsza wojna światowa była kolejnym ciosem dla prawosławia na tych ziemiach. Spowodowały to: decyzja władz carskich o ewakuacji mieszkańców Nadbuża w głąb Rosji i pozostawianie za sobą przez cofającą się armię rosyjską spalonej ziemi.
Również po odzyskaniu przez Polskę niepodległości funkcjonowanie kościoła prawosławnego nie uległo poprawie ze względu na rozproszenie duchowieństwa i wiernych oraz niezbyt dobry stosunek władz państwowych i katolickiego społeczeństwa do ludzi wschodniej wiary. Nastąpiły rekwizycje wcześniej zabranych przez carat świątyń katolickich i unickich. W efekcie na terenach obecnej gminy Terespol przetrwała jedynie cerkiew prawosławna w Kobylanach. Sytuacja zmieniła się nieco w czasie II wojny światowej, kiedy to reaktywowano samodzielną diecezję prawosławną chełmsko-podlaską. Powstała wówczas prawosławna parafia w Terespolu po przejęciu cerkwi od neounitów. Diecezja ta przestała istnieć po drugiej wojnie światowej. Ludność prawosławna zaczęła wyjeżdżać do ZSRR. Na terenie gminy Terespol pozostała tylko jedna parafia prawosławna w Kobylanach. Do osłabienia szeregów wiernych kościoła prawosławnego przyczyniła się również akcja "Wisła", kiedy to tysiące prawosławnych mieszkańców nadbużańskich wsi powędrowało pociągami na Warmię i Mazury. Na terenach nad Krzną i Bugiem przetrwały parafie prawosławne w Kobylanach i Terespolu, w składzie dekanatu bialskiego diecezji warszawsko-bialskiej.
W 1989 roku reaktywowano prawosławną diecezję lubelsko-chełmską. W jej strukturach znalazł się dekanat bialskopodlaski. W składzie dekanatu są trzy parafie obejmujące zasięgiem swego działania gminę Terespol :

  • w Terespolu pw. św. Jana Teologa,
  • w Kobylanach pw. Matki Boskiej Opiekunki,
  • w Dobratyczach pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.

KOŚCIÓŁ UNICKI ( GRECKO-KATOLICKI )
Kościół unicki, zwany później grecko-katolickim powstał po zawarciu w 1596 roku unii między kościołem rzymskokatolickim a cerkwią prawosławną. Dotychczasowy prawosławny biskup włodzimiersko-brzeski stał się biskupem unickim, a cerkwie na terenach nad Krzną i Bugiem zmieniły obrządek stając się świątyniami unickimi. Sieć parafii unickich powiększyła się w XVII wieku o nowe w Łobaczewie, Krzyczewie i Neplach. Do końca I Rzeczypospolitej unickie cerkwie na Podlasiu wchodziły w skład dekanatu Kodeń diecezji włodzimiersko-brzeskiej. Po III rozbiorze Polski wschodnia część diecezji brzeskiej została wcielona do imperium rosyjskiego, a część zachodnią zagarnęli Austriacy. Unickie parafie spod Terespola zostały przyłączone do diecezji chełmskiej i znalazły się w granicach tzw. Galicji Zachodniej.
Od roku 1810 nadbużańskie parafie wchodziły w skład utworzonej przez władze Księstwa Warszawskiego unickiej diecezji chełmskiej, w ramach której funkcjonowały dekanaty bialski i kodeński. Po likwidacji unii w 1839 roku, diecezja chełmska pozostała jedyną diecezją unicką na ziemiach polskich w granicach imperium rosyjskiego. Klęska Powstania Styczniowego wywołała falę represji ze strony zaborcy rosyjskiego, które dotknęły również kościoła unickiego. Rozpoczęto likwidację unickich parafii, a później systematycznie ograniczano odrębność kościoła unickiego, dostosowując obrządek do wymogów prawosławia. Proces inkorporacji unitów do prawosławia na Podlasiu stał się jedną z najbardziej dramatycznych kart w dziejach narodu polskiego. Na porządku dziennym było zmuszanie wiernych siłą do zmiany obrządku i używanie różnych środków przymusu. W styczniu 1874 roku polała się unicka krew w Pratulinie. W efekcie 13 osób poniosło śmierć, 180-ciu zostało rannych, kilkudziesięciu trafiło do więzień i na zesłanie. Pomimo nacisków ze strony władz carskich, ogromna większość unitów podlaskich nie poddała się przemocy i trwała przy swoim wyznaniu.
Ulgę podlaskim unitom przyniósł dopiero akt tolerancyjny cara Mikołaja II z 1905 roku. Umożliwił on unitom odejście od cerkwi prawosławnej i zwrot w stronę kościoła rzymskokatolickiego. W 1915 roku duchowni ukraińscy z Galicji podjęli próbę reaktywowania kościoła unickiego na Podlasiu. Rozproszenie wiernych i sprzeciw kościoła rzymskokatolickiego spowodowały, że akcja ta nie przyniosła efektów. Jednocześnie konkordat z 1925 roku usankcjonował ograniczenie działalności kościoła greckokatolickiego w Polsce do trzech diecezji: lwowskiej, przemyskiej i stanisławowskiej. Ale biskup podlaski otrzymał pozwolenie na zakładanie w jego diecezji parafii obrządku bizantyjsko-słowiańskiego, zwanego też neounickim. Parafia taka powstała między innymi w Terespolu w 1926 roku. Upadła ona w czasie okupacji hitlerowskiej. Po zakończeniu wojny nie została reaktywowana. Pozostali wierni tego obrządku opuścili Podlasie w wyniku przesiedlenia w latach 1946-1947 i znaleźli się na ziemiach zachodnich Polski.

WYZNANIE MOJŻESZOWE
Pierwsi Żydzi osiedlili się na terenie obecnej gminy Terespol w 1535 roku. Kolejna fala osiedleńcza miała miejsce w połowie XVIII wieku, kiedy to saski magnat J. Flemming sprowadził Żydów do Terespola i powierzył im handel. Również decyzje rządu carskiego z XIX wieku zakazujące Żydom osiedlania się na terenie Rosji w pasie nadgranicznym, spowodowały, że osiedlali się oni chętnie w Terespolu i wsiach nadbużańskich, skąd mogli prowadzić interesy w Brześciu. W końcu XIX wieku Żydzi stanowili już 70 procent mieszkańców Terespola. Pomimo zmniejszenia się liczby Żydów na terenach wiejskich Nadbuża w czasach II Rzeczypospolitej, w samym Terespolu ich populacja nadal była wysoka. Przedwojenna gmina wyznaniowa w Terespolu obejmowała swoim zasięgiem okoliczne wsie.
Lata II wojny światowej przyniosły zagładę ludności żydowskiej zamieszkującej tereny nadbużańskie. W 1941 roku Niemcy utworzyli na terenie Terespola getto, w którym oprócz miejscowych przetrzymywani byli również Żydzi z innych części Polski. Panujące tam głód i choroby oraz terror stosowany przez okupanta powodowały wysoką śmiertelność. We wrześniu 1942 roku getto w Terespolu zostało zlikwidowane, a przetrzymywani tam Żydzi wywiezieni do obozu przejściowego w Międzyrzecu Podlaskim, skąd trafili na Majdanek i do obozów pracy. Dwa taki obozy utworzono w Małaszewiczach, a jeden nieco mniejszy w Terespolu. Ludność polska udzielała pomocy Żydom, ukrywając ich przed represjami ze strony hitlerowców.
Z końcem II wojny światowej zakończyła się też obecność Żydów na terenach nad Krzną i Bugiem. Po wyzwoleniu ani jedna rodzina żydowska nie powróciła na teren obecnej gminy Terespol. Ci, którzy uratowali życie, znaleźli się na terenie ZSRR, albo wyemigrowali do Palestyny. Dziś jedynym śladem obecności Żydów na tych terenach jest terespolski kirkut - cmentarz żydowski.

WYZNANIE MUZUŁMAŃSKIE
Obecność muzułmanów na terenie obecnej gminy Terespol rozpoczęła się przed trzema wiekami. W 1679 roku król Jan III Sobieski podpisał przywilej nadający oficerom tatarskim ziemi w Lebiedziewie i Małaszewiczach. Byli to Samuel Korycki i Daniel Szabłowski. Kolejna fala osiedleńcza Tatarów na Podlasiu miała miejsce w XVIII wieku. Stało się tak dzięki nadaniom ziemi prze króla Augusta II, dla tatarskich żołnierzy, którzy odznaczyli się w walkach przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu i szwedzkiemu królowi Karolowi XII. Na mocy postanowienia Sejmu z 1786 roku dobra te zmieniły swój status z lennych na dziedziczne, dzięki czemu Tatarzy mogli nabywać nowe ziemie i sprzedawać już posiadane bez czyjejkolwiek zgody.
Według oceny historyków, populacja Tatarów na Podlasiu była największa w XIX wieku i sięgała około 400-500 osób. Składała się ona na 40 rodów tatarskich, z czego 9 mieszkało w Lebiedziewie, a 7 w Małaszewiczach. Poprzez procesy polonizacji i rusyfikacji liczba Tatarów ulegała zmniejszeniu. W 1858 roku w powiecie bialskim było ich 101, w 1885 roku - 85, a w roku 1907 tylko 35. Ta nieliczna grupa została rozproszona w wyniku I wojny światowej. W 1921 roku w powiecie bialskim zamieszkiwało tylko 11-u potomków dawnych Tatarów, z czego 1 w gminie Kobylany.
Teren obecnej gminy Terespol obejmowała muzułmańska gmina wyznaniowa w Studziance koło Łomaz. Tam też znajdował się drewniany meczet wybudowany w 1679 roku, który spłonął w 1915 roku podpalony przez wycofujących się Rosjan. Ocalały akta stanu cywilnego w Studziance i USC w Łomazach. Na ich podstawie można odtworzyć kolejne lata z życia tatarskich mieszkających w poszczególnych wsiach obecnej gminy Terespol. Z dokumentów tych wynika, że ostatni odnotowany związek małżeński w obrządku muzułmańskim w powiecie bialskim, miał miejsce w 1909 roku, a ostatnie narodziny odnotowano w 1911 roku. Ostatni tatarski zaścianek na Podlasiu-w Studziance, zniknął na początku lat dwudziestych. W 1923 roku zmarł ostatni duchowny muzułmański i w tym samym roku zakończyła się historia tej jedynej na południowym Podlasiu gminy wyznaniowej Tatarów. Jedynymi świadkami trzywiekowej historii podlaskich Tatarów pozostały mizary-cmentarze oraz kamienne nagrobki.


Powrót do >>> Strona główna


Copyright 2003 © by Jasiek Knigawka